Поради Југославија, светот беше на прагот на Трета светска војна

Воената вежба на НАТО стана сериозна закана за тогашниот СССР, кој почна да извлекува нуклеарно оружје

На 7 ноември 1983 година стотици високи воени офицери се собраа во командата на НАТО во Брисел подготвена за Третата светска војна. Годишната симулација, позната како “Able Archer”, беше при крај и сè требаше да заврши со вежба која вклучуваше десетици илјади војници низ цела Западна Европа.

“Able Archer 83” се одржа во зголемени тензии меѓу земјите од Варшавскиот пакт и сојузниците на НАТО. Односите беа полоши од било кога. Претходно оваа година, американскиот претседател Роналд Реган изјави за Советскиот Сојуз дека таа е “империја на злото”. Во септември истата година, советските пилоти го урнаа корејскиот патнички Боинг 747 и загинаа 269 лица.

Во меѓувреме, двете страни на железната завеса почнаа да акумулираат нуклеарни проектили од среден дострел, вклучувајќи ги и крстачките ракети во Greenham Common во јужна Англија, кои би можеле да ја погодат целта во рок од пет минути од лансирањето. Светот беше на работ на нуклеарна војна, пишува Би-Би-Си.

Според измисленото сценарио на Воената вежба на НАТО, “Able Archer 83”, кризата на Блискиот Исток создаде притисок врз советските нафтени полиња. Во исто време, Југославија, која, како неврзана, беше надвор од натпреварот за Студената војна и блокадата, одлучи да се сврти кон Западот.

Советите веруваат дека Југославија може да биде проследена од други источноевропски земји, што ќе доведе до паѓање на Варшавскиот пакт и колапс на комунистичкиот поредок.

Замислената “војна” започна кога советските тенкови ја преминаа границата во Југославија. Тие веднаш ја напаѓаат Скандинавија, а наскоро нивните единици се приклучуваат на Западна Европа. Силите на НАТО се принудени да отстапуваат. Неколку месеци по почетокот на конфликтот, западните сили ја одобрија употребата на нуклеарно оружје.

Силите на НАТО лансираа нуклеарен проектил од среден опсег до главниот град на Украина, Киев, како предупредување дека НАТО е подготвено за ескалација на војната. Теоријата беше дека ова ќе помогне да се врати ситуацијата на почеток и да седнат на преговарачката маса, но тоа не помогна.

До 11 ноември 1983 година, глобалните нуклеарни арсенали беа испукани, најголемиот дел од светот беше уништен, милијарди луѓе беа мртви, тоа е крајот на цивилизацијата.

Кога заврши вежбата, командантите на НАТО ја напуштија својата зграда и си отидоа дома, честитајќи на уште една успешна, иако сериозна, вежба. Она што западните влади го откриле подоцна било дека “Able Archer 83” речиси сигурно завршил со вистинска нуклеарна војна.

“Од врвот на тогашната советска армија, добивме докази дека немале идеја за вежбата и мислеле дека тоа е вистински напад”, вели Нејт Џонс, директор на проектот за слобода на информациите во Архивата за национална безбедност во Вашингтон.

“Сега собираме збирка документи што потврдуваат дека Советите беа сериозно загрижени дека Западот може да започне нуклеарни напади”.

На универзитетот Џорџ Вашингтон, во канцеларијата на Архивата за национална безбедност, има уредно подредени кутии со документи. Секоја полица ги крие информациите што сите влади би сакале да ги задржат како најстрого чувани тајни.

“Се сеќавам кога почнав да одам во архива, сите се насмеаа и ми кажаа дека никогаш нема да добијам било каква хартија, бидејќи тие беа најстрого чувана тајна, но по 12 години од поднесувањето на правото на информации, пишување приговори и обиди за опструкција, напорите конечно беа исплатени во 2015 година.

Го добив овој пакет по пошта со клучниот извештај за тајната служба, и за да биде уште подобро, пакетот стигна на мојот роденден “, вели Џонс.

Документот, направен во 1990 година од страна на Претседателскиот совет за надворешно разузнавање, го нарече “Советскиот страв од војна”. Со само неколку кратки делови, извештајот од 109 страници ги објаснува несаканите последици од “Able Archer 83”.

За разлика од претходните вежби, “Able Archer 83” вклучува шифрирани комуникации и периоди на комплетен прекин на комуникацијата. Некои американски аеродроми дури и практикуваа ракување со ракетите и ги туркаа од хангарот. Се разбира, стануваше збор за модели, а не за вистински ракети.

Врз основа на разузнавачките информации собрани месеци по вежбањето, извештајот од 1990 година го истражува советскиот одговор. Ова вклучува транспорт на нуклеарно оружје и подготовки за нивно спроведување во конфликтот, како и одредување на приоретни цели.

Тие, исто така, ја покренаа цивилната заштита на највисоко ниво на подготвеност, бидејќи се чинеше дека е вистинска војна.

Советското раководство не веруваше дека “Able Archer” беше вежба, но тоа беше тајна подготовка за вистински нуклеарен напад, па затоа сериозно се подготвуваа за одмазда.

Денес е зачудувачки што една обична годишна вежба тргна наопаку и како може да се толкува толку лошо на другата страна на Железната завеса?

За да го истражат одговорот, Џонс и неговите колеги неодамна побараа руски извори, вклучувајќи ја и архивата на КГБ во Украина.

“Најдовме доверливи советски воени списанија од 1984 година, со детална анализа на “Able Archer”, вели Џонс.

“Јасно е од интонацијата на текстовите дека Советите беа загрижени и исплашени. Додека претседател на СССР во тоа време беше Јури Андропов, поранешниот шеф на КГБ и старомоден политичар и кадар на Комунистичката партија во тоа време беше сериозно болен. И параноичен”, вели Мартин Чалмерс, заменик-генерален директор на лондонскиот истражувачки центар РУСИ.

“Советското раководство имаше траума поради ненадејниот напад на Хитлер од 1941 година, кој речиси го уништи Советскиот Сојуз, па тоа беше призма преку која ја гледаа американската политика”, вели Чалмерс и продолжува:

“Најдов документ во кој Андропов зборува со високо позиционираните од КГБ да посвети посебно внимание на нуклеарни напади, а оперативците мораа да известуваат на секои две недели. Бидејќи шефовите на државите во Москва сакаа да го добијат крајниот доказ за такво нешто, оперативците ја исполнија таа желба .

“Оперативците живееја на Запад, знаеја дека немаат закана од нуклеарна бомба, но го известуваа начинот на кој им било кажано”, објаснува Џонс.

Москва ги собра овие извештаи и извлече свои заклучоци, со други зборови, советските разузнавачки служби не делуваа рационално, но во исто време ниту западните лидери не ги разбраа опасностите за симулирање на нападите на Советите, тоа беше недостаток на меѓусебно разбирање што предизвика тензии.

Вежбата се одржа во близина на границата со земјите од источниот блок и на север по должината на советската граница.

Кога западните сили го составија извештајот, Маргарет Тачер и Роналд Реган беа шокирани од фактот дека Советите беа подготвени за нуклеарна војна. После тоа тензиите меѓу блоковите се намалија.

И Реган и следниот советски претседател Михаил Горбачов започнаа да потпишуваат серија договори за намалување на нуклеарното оружје. Сепак, овој образовен настан треба да послужи како пример денес кога односите меѓу Русија, САД и Кина се повторно на местото на емитување.

САД инсистираат на тоа дека Русија, и покрај договорот, разви нова ракета од среден дострел, а Трамп се заканува дека ќе се повлече од договорот.

“Ако договорот за контрола на оружјето е прекршен, двете страни ќе ги гледаат нивните противници како да можат да направат нешто страшно, така што шансите за повторување на такво сценарио се зголемуваат и ќе продолжи да биде така сè додека има нуклеарно оружје”, вели Чалмерс.

7 Shares